Top 10 książek o wojnie dla dzieci – Recenzje

Dziś prezentujemy przegląd sześciu książek o wojnie dla dzieci w różnym wieku. Zaczniemy od książki „Wróg” Davide Cali, rekomendowanej przez Amnesty International. Książka przeznaczona jest dla małych dzieci, zilustrowana bardzo oszczędnie, ale pomysł ilustratorski jest naprawdę wart uwagi. Tekst jest krótki aczkolwiek trafiający w sedno. Jest to dobra książka dla rodziców, którzy boją się rozmowy z dzieckiem na temat wojny, a chcieliby jednak go poruszyć. Książka tłumaczy bezsens wojny na przykładzie dwóch żołnierzy, którzy siedzą w swoich okopach i czekają na koniec wojny. Książka nie szokuje, nie wywołuje poruszenia, drastycznych emocji, napisana jest z pewną dawką dystansu do sytuacji. Wróg – to świetny początek przygody z literaturą o wojnie.

„Podróż” to poruszająca książka obrazkowa opowiadająca o rodzinie, która musi uciec z własnego kraju z powodu wojny. Główną narratorką jest mała dziewczynka, która opisuje wszystko ze swojej perspektywy prostym, dziecięcym językiem, ale z ogromnym ładunkiem emocji.

Dziewczynka wraz z mamą i rodzeństwem zostaje zmuszona do opuszczenia domu i wyruszenia w niebezpieczną drogę w nieznane. Podczas podróży bohaterowie doświadczają strachu, tęsknoty, niepewności i utraty wszystkiego, co znali, ale też mają w sobie nadzieję na znalezienie bezpiecznego miejsca do życia. Książka nie skupia się na przemocy wprost, zamiast tego pokazuje emocje i przeżycia dziecka, które nie zawsze rozumie, co dokładnie się dzieje, ale bardzo to czuje. Dużą rolę odgrywają też ilustracje: są symboliczne, często mroczne, ale bardzo piękne i pełne znaczeń.

Asiunia autorstwa Joanny Papuzińskiej to krótka, autobiograficzna opowieść o dziewczynce dorastającej w czasie II wojny światowej. Autorka wraca do własnych wspomnień z dzieciństwa i pokazuje wojnę dokładnie tak, jak mogło ją postrzegać małe dziecko, przez pryzmat codzienności, emocji i prostych doświadczeń. Książka nie skupia się na dramatycznych opisach, lecz na tym, jak wojna wpływa na zwykłe życie: rozstania, brak poczucia bezpieczeństwa, zmiany miejsca zamieszkania czy niepewność jutra. Dzięki temu historia jest bardzo autentyczna i bliska, a jednocześnie pozbawiona patosu czy przesadnego dramatyzowania. Ważne jest też to, że mimo trudnego tła opowieść pozostaje przystępna dla młodszych czytelników, język jest prosty, a perspektywa dziecka sprawia, że emocje są łatwe do zrozumienia. Asiunia staje się więc nie tylko lekcją historii, ale też opowieścią o dzieciństwie, które zostało przerwane przez wojnę, i o próbie odnalezienia się w świecie, który nagle przestał być bezpieczny.

Kolejne cztery książki są dla starszych dzieci w wieku szkoły podstawowej. „Wszystkie moje mamy” Renaty Piątkowskiej – to opowieść o Szymonie Baumanie – jednym z 2500 żydowskich dzieci uratowanych przez Irenę Sendler. Wzruszająca opowieść o perypetiach małego Szymka podczas okupacji, życiu w getcie, jego ucieczce i próbach zacząć życie od nowa już jako polskie dziecko Staś Kalinowski. Szymek ocalał dzięki poświęceniu polskich kobiet, które chciały pomóc małemu chłopcu. Zanim wojna się skończyła Szymek doświadczył miłości czterech kobiet, które po kolej zastępowały mu jego prawdziwą mamę. Książka bazuje na prawdziwej historii prawdziwych ludzi. „Wszystkie moje mamy” wygrała nagrodę najlepszej książki dziecięcej w 2013 roku.

„Zaklęcie na „w”” – to książka Michała Rusinka, która w sposób bardzo piękny, literacki opowiada o życiu małego chłopca Włodka podczas okupacji niemieckiej. Włodek mieszka w internacie z innymi chłopcami, ponieważ jego ojciec zginął w pierwszych dniach wojny, a mamie nie starczało pieniędzy na utrzymanie. Mimo tych smutnych okoliczności książka nie jest smutna, opowiada o zwykłej codzienności dzieci w tych czasach. O tym, że żelazka miały kiedyś duszę, o szpiegach i próbach dzieci jak pomóc dorosłym w szpitalu albo w rozwożeniu tajnych wydawnictw polskiego podziemia. Książka łatwo się czyta, składa się z małych historyjek – szkiców, można ją bez obaw przeczytać młodszemu dziecku.

„Czy wojna jest dla dziewczyn?” Pawła Beręsewicza to opowieść tym razem o Elce i jej mamie, pracującej w szpitalu dla rannych. Tata też jest obecny, tylko jakby w tle, bo jest daleko, kryje się  w lesie, a różni źli ludzie próbują go znaleźć. Ela szybko dorasta, uczy się zwracać uwagę na to co mówi, nie ufa nikomu, nie płacze, kiedy mamę zabierają do Oświęcimia. Jest dzielna. O wiele bardziej niż jej przedwojenny przyjaciel Antek, który twierdził, że wojna nie jest dla dziewczynek.

Dziadek i niedźwiadek Łukasza Wierzbickiego to niezwykła, prawdziwa historia niedźwiedzia Wojtka, który w czasie II Wojny Światowej stał się częścią polskiej armii generała Andersa. Książka opowiada jego losy w formie lekkiej, przyjaznej dla dzieci opowieści, łączy historię z przygodą i humorem. Wojtek jako mały niedźwiadek zostaje przygarnięty przez żołnierzy w Iranie. Zamiast żyć na wolności, dorasta wśród ludzi i szybko staje się ich „towarzyszem broni”. Nie jest zwykłym zwierzęciem w tle, uczestniczy w życiu armii, podróżuje z żołnierzami przez różne kraje (Iran, Irak, Palestyna, Egipt, Włochy), a nawet bierze udział w słynnej bitwie pod Monte Cassino, gdzie pomaga przenosić skrzynie z amunicją. Mimo wojennego tła książka nie jest ciężka w odbiorze, autor pokazuje ją oczami dziecka i żołnierzy, skupiając się na relacji między ludźmi a zwierzęciem. Wojtek dodaje im otuchy, poprawia humor i staje się symbolem nadziei w trudnych czasach.

„Bezsenność Jutki” Doroty Combrzyńskiej-Nogali jest kolejną książką o żydowskim getcie, tym razem w Łodzi, i codziennym życiu w nim. Jutka mieszka z dziadkiem, ponieważ jej rodzice pojechali „gdzieś bardzo bardzo daleko i jeszcze nie wiadomo, kiedy wrócą… ani czy w ogóle wrócą”. Jutka ma bezsenność, więc dziadek opowiada jej różne historię: o Smoku Wawelskim, o Minotaurze, o Ikarze, a Jutka przetwarza je na swój sposób wyobrażając, że człowiek z głową byka chce pożreć dzieci i ich babcie, i dziadków (Chaim Rumkowski – przewodniczący Żydowskiej Rady Starszych zaapelował w 1940 roku do mieszkańców łódzkiego getta, żeby oddali dzieci i starców. Zrobił to w imieniu Niemców. Wierzył, że w ten sposób uda mu się uratować więcej ludzi. W ten sposób zaczęła się „wielka szpera”). „Bezsenność Jutki” opowiada o dziecięcej przyjaźni, małych radościach, strachach małych dzieci podczas wojny. Książka nie ma zakończenia, choć pozostawia nadzieję na dobre zakończenie.

Ostatnia książka na naszej liście to „Arka Czasu” Marcina Szczygielskiego nagrodzona w Konkursie Literackim im. Astrid Lindgren, Konkursie Literackim im. Haliny Skrobiszewskiej, Konkursie Literackim Polskiej Sekcji IBBY oraz austriackim konkursie Jury der Jungen Leser. Przeczytawszy książkę możemy z pewnością potwierdzić, że jest to książka zasługująca na uwagę. I jeśli jeszcze nie jest, to powinna być na liście książek lektury szkolnej. Świetnie napisana, czyta się lekko i przyjemnie. Wymysł przeplata się z rzeczywistością. A linią opowiadania trzyma w napięciu do ostatniej strony. Historia skupia się wokół żydowskiego chłopca Rafała, który ma osiem lat i mieszka z dziadkiem, skrzypkiem, w warszawskim getcie. Książka zawiera prawdziwe fakty, opisuje życie w wojennej Warszawie: głód, walkę o przeżycie, niesamowitą odwagę Żydów i Polaków (ale nie wszystkich), chęć pomocy i ratowania życia innym. I mimo trudnych tematów książka czyta się jako przygodowa, chłopak ma swój wymyślony świat pochodzący z książek. Wyobraża on, że podróżuje wehikułem czasu, który znalazł w warszawskim zoo. W przygodach towarzyszą mu przyjaciele Emek i Lidka oraz szop pracz Miksio i szakal Bursztyn. Książka jest dla dzieci +10.

Chłopiec w pasiastej piżamie Johna Boyne’a to emocjonalna powieść o głównym bohaterze Brunie, chłopiecu, który przeprowadza się z rodziną do nowego miejsca z powodu pracy ojca. Wkrótce odkrywa, że za ogrodzeniem niedaleko jego domu znajduje się tajemnicze miejsce, gdzie mieszkają ludzie w „pasiastych piżamach”. Tam poznaje Szmula, chłopca w podobnym wieku, który mieszka po drugiej stronie ogrodzenia. Między chłopcami rodzi się niewinna przyjaźń, mimo że są całkowicie odseparowani i żyją w zupełnie różnych światach. Książka pokazuje wojnę i Holokaust w bardzo prosty, dziecięcy sposób, poprzez niewiedzę i naiwność głównego bohatera. Dzięki temu czytelnik sam zaczyna rozumieć, jak tragiczna jest sytuacja, nawet jeśli Bruno nie pojmuje jej w pełni. To właśnie kontrast między dziecięcą perspektywą a brutalną rzeczywistością sprawia, że historia jest tak mocna emocjonalnie. Finał książki jest bardzo smutny i zostaje w pamięci na długo, dlatego często wywołuje silne refleksje na temat wojny, niewinności i uprzedzeń. Zdecydowanie jest to lektura dla starszych dzieci.