Dziedzictwo kulturowe, Wiedza

Historia Starego Miasta dla dzieci

Kiedy staniesz na placu Zamkowym bez trudu zorientujesz się, że część kostki brukowej ma inny kształt i inną barwę.

Czerwona kostka widoczna na zdj.1 biegnie aż do niewielkiego mostku. W ten sposób zaznaczono położenie średniowiecznego muru (tego samego, w którego budowę zaangażują się Tola, Pola i Urwis w rozdziale II bajki „Podróż w czasie”). W miejscu, w którym mostek styka się z placem Zamkowym, znajdowała się kiedyś brama do miasta (o Bramie Krakowskiej przeczytasz w rozdziale III). Gdy uniesiesz głowę do góry zobaczysz rekonstrukcję fragmentu muru (zdj.1), wykonaną kilkadziesiąt lat temu. Kilkumetrowe ceglane umocnienia przypominają o czasach, kiedy Warszawa – młode mazowieckie miasto – dopiero zyskiwała na znaczeniu.

Ile lat ma Warszawa? Dokładnej daty jej narodzin nie możemy ustalić, ponieważ akt lokacji, czyli założenia miasta, zaginął. Możemy jedynie szacować, że Warszawa powstała krótko przed rokiem 1300, czyli ponad 700 lat temu. Szybko zyskała rangę jednego z najważniejszych miast Mazowsza, wówczas niezależnego państwa, którym rządzili książęta z dynastii Piastów. (O początkach Warszawy przeczytasz w rozdziale I bajki „Podróż w czasie”.)

Kiedy wejdziesz na dziedziniec Zamku Królewskiego, zauważysz jedną nieotynkowaną ścianę ozdobioną ostrymi łukami (zdj.2) To rekonstrukcja pozostałości Dworu Wielkiego, czyli siedziby książąt mazowieckich. Spójrz na herby, które widnieją pod ostrymi łukami. Znajdziesz polskiego Orła, litewską Pogoń oraz srebrny pas na czerwonym tle: herb Austrii. Te malowidła przypominają nam o panowaniu króla Zygmunta Augusta, którego ojciec przyłączył Warszawę i inne mazowieckie miasta do Polski. Zygmunt August (król Polski i Wielki Książę Litewski) doprowadził do unii (czyli umowy o połączeniu) Polski i Litwy, na mocy której powstała Rzeczpospolita Obojga Narodów. W państwie tym rządził Sejm, który zbierał się co dwa lata na zamku w Warszawie.

Wizualizacja fragmentu Starego Miasta z barbakanem i pomnikiem Jana Zachwatowicz.a

Zdj.1 Pomnik Jana Zachwatowicza przy murach miejskich. Widoczna przed nim kostka brukowa wyznacza granicę średniowiecznego muru.

Ceglana, nieotynkowana elewacja zachodnia Zamku Królewskiego

Zdj.2 Nieotynkowana elewacja Zamku Królewskiego odkrywa dawne elementy Dworu Wielkiego.

Ale skąd się tutaj wziął herb Austrii? Ano stąd, że dwie żony Zygmunta Augusta, Elżbieta Habsburżanka i Katarzyna Habsburżanka, były Austriaczkami. Obie żony siostrzeńca króla, Zygmunta III Wazy, który przeniósł swą rezydencję z Krakowa do Warszawy, również były Austriaczkami.

To właśnie jego pomnik stoi przed Zamkiem Królewskim. Od prawie czterech wieków król Zygmunt stoi na wysokiej kolumnie w pobliżu zamku (zdj. 3). Z historią tego pomnika wiąże się cyfra 4. Otóż pomnik kazał zbudować syn Zygmunta, Władysław IV. Zatrudnił w tym celu czterech artystów. Kolumna Zygmunta została odsłonięta w 1644 roku. Przeszła cztery renowacje zanim runęła i rozpadła się na cztery części w roku 1944. (Kolumnę Zygmunta i pozostałe zabytki nauczycie się rozpoznawać dzięki zadaniom – Najpiękniejsze zabytki Starego Miasta oraz Czy bazyliszek tańczy breakdance?

W wyniku ataków dokonanych przez niemieckie wojsko w czasie powstania warszawskiego w 1944 roku Stare Miasto legło w gruzach. Warszawa udowodniła jednak, że słusznie nosi dewizę „Zawsze niezwyciężona”. W ciągu kilku powojennych lat architekci, inżynierowie i robotnicy przywrócili najstarszej części miasta jej przedwojenny kształt. Odbudowali mury miejskie, kamienice i kościoły.

Kiedy staniesz na Rynku Starego Miasta, zobaczysz wąskie kamienice pokryte kolorowymi tynkami i  zdobieniami w postaci malowideł i rzeźb (zdj.4). (O malowidłach przeczytasz w Rozdziale IV bajki „Podróż w czasie”, a samą technikę przećwiczysz z dziećmi w zadaniu „Udekoruj elewację”).

Kolumna Zygmunta na tle zamku królewskiego na Starym Mieście w Warszawie

Zdj.3. Kolumna Zygmunta

Kolorowa elewacja kamienic na Starym Mieście w Warszawie.

Zdj. 4. Kolorowa elewacja kamienicy na Starym Mieście.

 Podobny wygląd posiadał rynek za czasów Zygmunta III, kiedy Warszawa bardzo dynamicznie się rozwijała. Była ośrodkiem polityki, handlu i rzemiosła. Liczni kupcy bogacili się na handlu zbożem (zrekonstruowane spichlerze dzisiaj można znaleźć przy ulicy Brzozowej), a rzemieślnicy – na dostawach dla królewskiego dworu. Wejścia do miasta od północy strzegła wówczas Brama Nowomiejska z fortecą zwaną Barbakanem. W czasie potopu szwedzkiego Stara Warszawa i jej młodsza siostra Nowa Warszawa zostały zniszczone, na szczęście bardzo szybko odbudowane. I choć w kolejnych latach powstały zupełnie nowe dzielnice, sercem Warszawy nadal była Starówka.

Zmieniło się to dopiero w XIX wieku, kiedy Warszawa trafiła pod zabór rosyjski. W nowych dzielnicach budowano nowoczesne domy z dostępem do sieci wodociągowej i telefonicznej. Centrum przeniosło się w okolice Dworca Wiedeńskiego, na skrzyżowanie Alej Jerozolimskich i ulicy Marszałkowskiej. Zamożni mieszkańcy przenieśli się na Nowy Świat, Marszałkowską i w Aleje Ujazdowskie (zdj.5). Stare Miasto pozostało zaś na uboczu, stając się miejscem zamieszkania klasy średniej i ludu.

Obraz Canaletto. Przedstawia widok Starego Miasto. Pomiędzy kamienicami gromadzą się ludzie. W oddali kolumna Zygmunta.

Zdj. 5. Obraz Canaletta. Na jego podstawie zrekonstruowano kamienice na Starówce po II Wojnie Światowej.

Kamienica nr 13 z malowidłem autorstwa Zofii Stryjeńskiej przedstawiającymi kobiety niosące dzbany z woda.

Zdj. 6. Kamienica nr 13 z malowidłem autorstwa Zofii Stryjeńskiej.

Na początku XX wieku Janusz Korczak i Zofia Nałkowska wyruszali na Starówkę z dreszczykiem, wtedy uchodziła bowiem za jedną z najbardziej „szemranych”, czyli podejrzanych dzielnic Warszawy. Rynek nie stracił jednak swojej pierwotnej funkcji. Na fotografiach wykonanych na przełomie XIX i XX wieku, widzimy kramy i stragany ustawione wokół pomnika warszawskiej Syreny, którą wyrzeźbił Konstanty Hegel, aby ozdobić miejski wodotrysk.

Kiedy Warszawa stała się stolicą niepodległej Polski, rozpoczęła się rewitalizacja (czyli odnowa) Starego Miasta, w którą zaangażowali się najzdolniejsi artyści. To właśnie wtedy kamienica nr 13 stojąca na rogu Rynku i ulicy Świętojańskiej wzbogaciła się o malowidło autorstwa Zofii Stryjeńskiej (zdj.6). Co więcej, dokumentacja zebrana podczas tej rewitalizacji okazała się kluczowa w czasie odbudowy warszawskiej Starówki po II wojnie światowej.

Dziś Stare Miasto przyciąga przede wszystkim turystów. Są tutaj nie tylko restauracje i sklepy z pamiątkami, ale także muzea i antykwariaty. Latem posłuchasz koncertów jazzowych, a zimą pojeździsz na łyżwach. Starówka czaruje. Zapraszamy: poznaj jej historię.

Tekst: Anna Kraus

Post powstał w ramach projektu „Edukacja varsavianistyczna dla najmłodszych” współfinansowanego ze środków m.st. Warszawy.

Powiązane